Θεολογικό σχόλιο στις τοιχογραφίες της Ιεράς Μονής Σταυρονικήτα

Στην εμπεριστατωμένη μελέτη του “Ο Κρητικός ζωγράφος Θεοφάνης” ο ακαδημαϊκός κ. Μ. Χατζηδάκης, με περίσκεψη και αγάπη καταλήγει στην τελευταία του κρίση για τον αγιογράφο μας και το έργο του· υπογραμμίζει την ανθρωποκεντρικότητα της τέχνης του. Και διαπιστώνει “την αγάπη του Θεοφάνη για τον άνθρωπο, την αδιάκοπη απασχόληση και έγνοια” του γι αυτόν.

Πράγματι, είναι μεγάλος ο σεβασμός και η τιμή που απολαμβάνει ο άνθρωπος μέσα στον εικονογραφικό τούτο κόσμο. Και αυτό δεν μπορεί να το αγνοήσει κανείς. Ζώντας όμως ως μοναχοί στον λειτουργικό χώρο της Μονής, δεν διακρίνουμε μόνο την “έγνοια” ανθρώπου για τον άνθρωπο, αλλά πιο πολύ νιώθουμε την αγάπη του Θεού να περιβάλλει τον άνθρωπο και να τον τρέφει με τη χάρη και τη ζωή Του. Και αυτό βλέπουμε να φανερώνεται ακατάπαυστα απ΄ όλο το εικονογραφικό έργο του Θεοφάνη. Για να εκφρασθούμε ακριβέστερα, θα λέγαμε ότι δεν βλέπουμε απλώς ανθρωποκεντρικότητα, αλλά θεανθρωποκεντρικότητα. Αυτό δικαιολογεί την εδώ παραμονή των μοναχών επί σειράν αιώνων. Η δική τους μελέτη και σχέση με τις εικόνες είναι μια προσφορά ζωής και προσκύνηση που μπορεί να εκφρασθεί λειτουργικά με την ευχή: “Σοί παρακατατιθέμεθα την ζωήν ημών άπασαν και την ελπίδα”.  Μένοντας στον ιερό τούτο τόπο δέχονται την ανερμήνευτη χάρη που προχέεται από τις εικόνες και οδηγούνται από αυτή σε εμπειρίες νέες και περιοχές. Βλέπουν τα πράγματα διαφορετικά. Διακρίνουν άλλο φως να φωτίζει την υπ΄ ουρανόν και γνωρίζουν από πού γεννήθηκαν και πού οδηγούν οι εικόνες. Αυτή η διαφορετική θέα των πραγμάτων μέσα στην Εκκλησία-αποτέλεσμα της ενσαρκώσεως του Θεού Λόγου και της καθόδου του Αγίου Πνεύματος-, αυτή η ξένη αντίληψη είναι το χαρούμενο μήνυμα της Εκκλησίας για τον άνθρωπο που δόθηκε την ημέρα της Πεντηκοστής, όταν “πάντες ήρξαντο φθέγγεσθαι ξένοις ρήμασι, ξένοις δόγμασι, ξένοις διδάγμασι της Αγίας Τριάδος” (στιχηρόν των Αίνων της Πεντηκοστής). Αυτή η ίδια χάρη και ζωή που ιερουργείται και σήμερα στην καρδιά της Εκκλησίας φανερώνεται αενάως και από τις άγιες εικόνες.

Για να γίνει αυτό σαφέστερο, θα τολμήσουμε να ψελλίσουμε λίγα λόγια για το θεολογικό περιεχόμενο της εικόνας. Να δούμε πώς ο Θεάνθρωπος είναι ο άξονας του ναού, της ζωής μας και της ζωής του σύμπαντος κόσμου. Έτσι θα φανεί πώς συλλειτουργεί και περιχωρείται η ζωή του εικονογραφικού συνόλου με τη μοναστική αδελφότητα που μέσα σε τούτο τον χώρο (καθολικό, τράπεζα, παρεκκλήσια) κινείται και ωριμάζει. Και πώς βλέπουμε τον Θεοφάνη ως Ορθόδοξο μοναχό και αγιογράφο.

(Απόσπασμα από το βιβλίο)